Πάνω Παναγιά

To χωριό Πάνω Παναγιά βρίσκεται περίπου 38 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Πάφου στην ομώνυμη επαρχία της Κύπρου, και σε απόσταση 85 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Λεμεσού και περίπου 170 χιλιόμετρα από την πόλη της Λευκωσίας.

Αποτελώντας τμήμα των διοικητικών ορίων των επαρχιών Λευκωσίας-Πάφου, η Πάνω Παναγιά συναντάται σε υψόμετρο 900 μέτρων και συνιστά ένα από τα ατόφια κυπριακά χωριά. Μετά το χωριό Λυσός, είναι το δεύτερο μεγαλύτερο σε διοικητική έκταση, και το ψηλότερο χωριό της επαρχίας Πάφου, αφού περί τα 2 χιλιόμετρα μακριά από τον οικισμό, το υψόμετρο της κορυφής Προφήτης Ηλίας φτάνει τα 1.143 μέτρα.

Η μεγαλύτερη έκταση της Πάνω Παναγιάς, στα βόρεια, καταλαμβάνεται από το κρατικό δάσος Πάφου (περίπου 40900 στρέμματα). Στην ευρύτερη περιοχή ρέουν πολλά μικρά ρυάκια – παρακλάδια του Έζουσα ποταμού και Ασπρόκρεμου ή αλλιώς Ξεροπόταμου. Ο οικισμός αρχικά εντοπίζονταν στην τοποθεσία Πελεκανάκια ή αλλιώς «γκρεμό του κούκου», αλλά εξαιτίας ενός μεγάλου σεισμού, οι κάτοικοί του μεταφέρθηκαν στο σημείο που συναντάται σήμερα το χωριό, ενώ παλιότερα, εκεί είχε αναπτυχθεί κι ένας δεύτερος, μικρότερος οικισμός, η Κάτω Παναγιά, που όμως εγκαταλείφτηκε το 1930.

Σήμα κατατεθέν της Πάνω Παναγιάς, αποτελεί η Μονή Παναγίας Χρυσορρογιάτισσας, από την οποία και προήλθε τ’ όνομα του οικισμού. Το παλιό αυτό μοναστήρι ιδρύθηκε το 1152 μ.Χ. από το μοναχό Ιγνάτιο, ο οποίος βρήκε – κάπου στην περιοχή, τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, που πιθανόν να ήταν αγιογραφημένη από τον Ευαγγελιστή Λουκά, την πήρε μαζί του και τελικά έχτισε τη μονή. Σήμερα, η εκκλησία της μονής είναι επισκέψιμη, καθώς επίσης εκεί μπορεί κανείς ν’ δοκιμάσει τα βραβευμένα κρασιά της περιοχής. Η κοινότητα όμως, διαθέτει πολλά περισσότερα εκκλησιαστικά μνημεία, όπως η Αγία Μονή Πάφου. Ο κεντρικός ναός του χωριού είναι αφιερωμένος στον Άγιο Γεώργιο και κτίστηκε μεταξύ των ετών  1929 με 1932 πάνω σε παλιότερη εκκλησία, ενώ περίπου 10 χιλιόμετρα βορειοανατολικά του οικισμού υπάρχει ένα μικρό ξωκλήσι, αφιερωμένο στον Άγιο Γεώργιο των Έμνων, το οποίο εντοπίζεται εντός δάσους, και οικοδομήθηκε από την Προεδρική Φρουρά, στη μνήμη του Εθνάρχη Μακαρίου του Γ’, καθώς και το βασιλικό ξωκλήσι της θαυματουργής Παναγίας Ελεούσας της Μονής Κύκκου , που βρίσκεται υπό την προστασία του Τμήματος Αρχαιοτήτων (του 14^ου αιώνα). Επιπλέον, κοντά στο χωριό συναντώνται και οι ιστορικές εκκλησίες της Αγίας Μαρίνας Κελοκεδάρων και η αναστηλωμένη Παναγία του Σίντη, που ξεπροβάλλει επιβλητικά μέσα από χιλιάδες καλαμιές.

Η Πάνω Παναγιά, ήταν η γενέτειρα του Εθνάρχη Μακαρίου του Γ’, οπότε στην είσοδο της κοινότητας ιδρύθηκε Μουσείο και λειτουργεί από το 1984. Το Ιστορικό Πολιτιστικό Κέντρο Εθνάρχη Μακαρίου Γ΄ με το άγαλμα του Μακαρίου, καθώς επίσης επισκέψιμη είναι κι η ομώνυμη πατρική οικία με αντικείμενα της οικογένειάς του, ενώ στην γύρω περιοχή συναντώνται πολλές από τις μάντρες για τα κοπάδια της οικογένειας του Μακαρίου, οι περισσότερες από τις οποίες έχουν αναπαλαιωθεί, και μαζί με άλλα ιστορικά και μη κτήρια του χωριού, έχουν μετατραπεί σε αγροτουριστικά καταλύματα για όσους θέλουν να διανυκτερεύσουν στην περιοχή.

Μια ακόμη αφορμή για επίσκεψη στο γραφικό χωριό της Πάνω Παναγιάς αποτελεί και το οινοποιείο, και το οποίο λειτουργεί ανελλιπώς από το 1987.

Ολόκληρη όμως η περιοχή συνιστά έναν μοναδικό προορισμό για τους εναλλακτικούς του τουρισμού. Το χωριό είναι μέρος  του δικτύου Natura 2000, και πιο συγκεκριμένα η κορυφή το «Βουνί της Παναγιάς», αποτελεί έναν προστατευόμενο οικότοπο με μεγάλη περιβαλλοντική αξία, αφού εκεί ζει το κυπριακό αγρινό, καθώς επίσης διέρχεται από αρκετά µονοπάτια της φύσης. Ο δρόμος του κρασιού  «Βουνί Παναγιάς – Αμπελίτης», μια μακρά πανοραμική διαδρομή, δίνει επίσης την ευκαιρία στους επισκέπτες να μυηθούν στην τοπική παράδοση, ενώ το φράγμα της Κανναβιούς, συμπληρώνει το πλούσιο σε αξιοθέατα φύσης σκηνικό.

Η πρόσβαση στην Πάνω Παναγιά είναι σχετικά δύσκολη, καθώς η διαδρομή ακολουθεί μια  απότομη πορεία όπως ακριβώς και το φιδίσιο ανάγλυφο της περιοχής, εξού και στην εκεί διοργανώνεται το Παγκόσμιο Ράλλυ Κύπρου. Προς τα δυτικά πάντως, ο ιστορικός αυτός παφίτικος οικισμός συνδέεται με το χωριό Ασπρογιά, ενώ στα νοτιοδυτικά με το χωριό Στατός-Άγιος Φώτιος. Τέλος, από εκεί μπορεί εύκολα ο επισκέπτης να μεταβεί στον εκδρομικό χώρο του Σταυρού της Ψώκας, αλλά και να δει από κοντά τη Μονή Κύκκου, οδηγώντας μέσα από την διάσημη Κοιλάδα των Κέδρων.