Λετύμβου

Η Λετύμβου είναι χωριό της επαρχίας Πάφου στην Κύπρο και απέχει 18 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της ομώνυμης πόλης, 79 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Λεμεσού και 163 περίπου χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Λευκωσίας.

Χτισμένη σε υψόμετρο 405 μέτρων πίσω από την βουνοκορφή της Τσάδας  και σε λοφώδες τοπίο διαμελισμένο από τον Έζουσα ποταμό, η Λετύμβου υπάγεται στη γεωγραφική περιφέρεια των αμπελοχωριών. Εκτός από τα πολλά αμπέλια οινοποιήσιμων ποικιλιών, εδώ καλλιεργούνται εσπεριδοειδή και φρουτόδεντρα (μηλιές, αχλαδιές, χρυσομηλιές και ροδακινιές), αμυγδαλιές, ελιές,  χαρουπιές, σιτηρά και λίγα λαχανικά.

Το χωριό υφίσταται από τα βυζαντινά χρόνια, με την ονομασία του να είναι ελληνική και να προέρχεται από τη λέξη τύμβος (μεγαλόπρεπος τάφος), ενώ την περίοδο της Φραγκοκρατίας υπάρχει με το ίδιο όνομα, αποτελώντας τμήμα του διαμερίσματος της Χρυσοχούς, που περιελάμβανε επίσης την Έμπα Πάφου, τη Λέμπα και άλλα. Το 15^ο αιώνα ο οικισμός πιθανώς παραχωρήθηκε από την Αικατερίνη Κορνάρο μαζί με άλλα χωριά στον Κρινιέ, κόμη της Μόρφου.

Σήμερα, η Λετύμβου (που συναντάται και ως Λετύμπου) είναι από τις πιο γνωστές κοινότητες στην επαρχία, κυρίως για τις πολλές εκκλησίες της, το περίφημο ρέσι της, τα μοναδικά της αμπέλια και την εξόρυξη και επεξεργασία μαρμάρου από το λατομείο γύψου της περιοχής (που είχε αντικαταστήσει το λατομείο ασβεστολιθικών πετρωμάτων του 1880). Είναι ένας οικισμός με πλακόστρωτους δρόμους στο εσωτερικό του, ανακαινισμένη πλατεία, παραδοσιακά οικήματα και αρκετά αναπαλαιωμένα σπίτια που κρατούν τον παραδοσιακό χαρακτήρα, με όμορφους κήπους και κληματαριές. Εκτός από το καφενείο που μπορεί ο επισκέπτης να απολαύσει τον καφέ του, υπάρχουν και παραδοσιακές ταβέρνες με εξαιρετικό φαγητό και εκλεκτούς μεζέδες, μια όμορφη πετρόχτιστη βρύση στην πλατεία με τις καρυδιές και πολλά άλλα.

Κοντά στην είσοδο του χωριού δεσπόζει το εντυπωσιακό μνημείο ηρώων, ένα από τα πιο αξιόλογα σε ολόκληρη την Κύπρο, που αναπαριστά τη μορφή Σπαρτιάτη ήρωα και από πάνω την Ελευθερία με ανοιχτά τα φτερά της. Πίσω από το άγαλμα της Ελευθερίας, πάνω σ’ ένα τοίχο κτισμένο με μικρά τούβλα, βρίσκονται οι 4 χαλκογραφίες με τις μορφές των πεσόντων αγωνιστών της κοινότητας που έδωσαν τη ζωή τους στις διακοινοτικές ταραχές του 1963-64 και στην τουρκική εισβολή του 1974 (Ανδρέας Αργυρού, Ανδρέας Λάρδος, Ανδρέας Χρυσοστόμου, Σωτήρης Μαραθεύτης).

Η κεντρική εκκλησία είναι αφιερωμένη στον Άγιο Θεόδωρο και συνιστά πετρόχτιστο οικοδόμημα βυζαντινού ρυθμού με τρούλο του 1961, με ένα ξεχωριστό μαρμάρινο τέμπλο. Ο ναός χτίστηκε στα ερείπια του προηγούμενου που ανάγεται στον 18^ο αιώνα και ο οποίος καταστράφηκε με το μεγάλο σεισμό που έπληξε την Πάφο το 1953. Ο άγιος, που είναι πολιούχος της κοινότητας, γιορτάζει στις 8 Φεβρουαρίου, την ημέρα του μαρτυρίου του και στις 8 Ιουνίου, ημέρα της αποκομιδής των λειψάνων του.

Το βασιλικού ρυθμού ξωκλήσι της Παναγίας Φωτολάμπουσας του 18^ου αιώνα, συναντάται στην πλαγιά ενός βουνού, 1 χιλιόμετρο βόρεια του χωριού και ανακαινίστηκε το 1987. Ο μικρός πετρόχτιστος ναός με την ξύλινη στέγη που έχει βαφτεί λευκός και είναι αφιερωμένος στην Παναγία που θεραπεύει παθήσεις των ματιών, λειτουργεί τρεις φορές τον χρόνο, στις 21 Νοεμβρίου, στις 15 Αυγούστου και την Παρασκευή της Διακαινησίμου.

Στα βορειοανατολικά του χωριού βρίσκονται το ερειπωμένο ξωκλήσι της Αγίας Μαρίνας και η ερειπωμένη εκκλησία της Παναγίας που ήταν η πρώτη εκκλησία στη κοινότητα και χτίστηκε περίπου τον 11^ο αιώνα, ενώ στα ανατολικά βρισκόταν το ξωκλήσι του Αγίου Νικολάου και αυτό του Αγίου Γεωργίου του 10^ου αιώνα. Στα νοτιοδυτικά, ερείπια επίσης θυμίζουν ότι εδώ υπήρχε το ξωκλήσι του Αγίου Επιφανίου που ανάγεται στον 11^ο αιώνα.

Το πιο σπουδαίο θρησκευτικό αξιοθέατο, όμως, στη Λετύμβου που επισκέπτεται πολύ κόσμος από την Κύπρο αλλά και ξένοι τουρίστες, είναι η εκκλησία Αγίων Κηρύκου και Ιουλίττης που γιορτάζει στις 15 Ιουλίου. Η εκκλησία αποτελεί κτίσμα του 11^ου αιώνα και εικάζεται πως ήταν το καθολικό παλιού μοναστηριού.

Εξέχουσα θέση στα θρησκευτικά αξιοθέατα της ευρύτερης περιοχής κατέχει και η Μονή Τιμίου Σταυρού Μίνθης που βρίσκεται σε απόσταση τριών περίπου χιλιομέτρων νοτιοανατολικά του χωριού. Εκεί, υπάρχει και το διάσημο γήπεδο του γκολφ της περιοχής (18 οπών) Minthis Hills Golf Resort που καλύπτει έκταση 2.000 τετραγωνικών μέτρων και το οποίο απευθύνεται και σε αρχάριους, αφού παραδίδονται μαθήματα από δασκάλους του αθλήματος. To όμορφο συγκρότημα που συνδυάζει την αθλητική δραστηριότητα με φαγητό, καφέ στη βεράντα, ποτό στο cocktail bar, αλλά και πολυτελείς βίλες για εκείνους που επιθυμούν να παραμείνουν στην περιοχή, αποτελεί πόλο έλξης για τους λάτρεις του γκολφ και όχι μόνο.

Από τις πιο σημαντικές εκδηλώσεις στη Λετύμβου, είναι το ομώνυμο φεστιβάλ ρεσιού που πραγματοποιείται από το 1989 κάθε Ιούλιο, με διοργανωτές το Σύλλογο Αποδήμων της κοινότητας, τον Πολιτιστικό Όμιλο και το κοινοτικό συμβούλιο.

Η Λετύμβου βρίσκεται πολύ κοντά στην Κούρδακα (2,5 χιλιόμετρα), στην Πιταργού (8 χιλιόμετρα) και στην Καλλέπεια (3,5 χιλιόμετρα).