Αγία Μονή Πάφου

Η Αγία Μονή Πάφου βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα της επαρχίας κοντά στο ομώνυμο δάσος και απέχει 2,5 χιλιόμετρα από τον Στατό-Άγιο Φώτιο,  4 χιλιόμετρα από την Κοιλίνεια και 3,5 χιλιόμετρα από την Πάνω Παναγιά.

Χτισμένη σε υψόμετρο 890 μέτρων και μέσα σε ένα καταπράσινο τοπίο πολύ κοντά στην περίφημη Μονή Παναγίας Χρυσορρογιάτισσας (1 χιλιόμετρο), η Αγία Μονή Πάφου αποτελεί μια από τις πιο σημαντικές εκκλησίες-μοναστήρια στο νησί της Κύπρου και ένα από τα αρχαιότερα, αφού χτίστηκε το 300 μ.Χ. πάνω στα ερείπια αρχαιοελληνικού ναού του βασιλιά της Πάφου Νικοκλή (374/373-361 π.Χ.), αφιερωμένου στην Ήρα. Αυτό επιβεβαιώνεται από δύο επιγραφές του 4^ου αιώνα π.Χ., γραμμένες στο συλλαβικό αλφάβητο, που βρέθηκαν εκεί και εντοιχίστηκαν στην εξωτερική όψη του δυτικού τοίχου του ναού, αριστερά και δεξιά της εισόδου.

Η Μονή των Ιερέων, όπως αλλιώς είναι γνωστή, περιβάλλεται από περιποιημένους ολάνθιστους κήπους με λουλούδια και είναι μια πράσινη όαση, ικανή να να σαγηνεύσει κι τον πιο απαιτητικό επίσκέπτη. Υπάγεται στην εμβληματική Μονή Κύκκου και ήταν τόπος όπου διέμεναν πολλοί άγιοι και ιερείς, όπως ο Άγιος Νικόλαος ο Μέγας, ο Άγιος Ευτύχιος και ο Άγιος Αθανάσιος ο Αθωνίτης, εξ ου και η άλλη ονομασία της. Το «Αγία Μονή» προέρχεται από το γεγονός ότι οι πιστοί που κατέφυγαν εδώ, έβρισκαν την πνευματική ανάταση και ηρεμία που επιζητούσαν.

Το καθολικό του μοναστηριού στα ανατολικά του μεγάλου κτιριακού συγκροτήματος, συνιστά έναν πετρόχτιστο τρίκλιτο καμαροσκέπαστο ναό του 17^ου αιώνα (1638) που οικοδομήθηκε επί εποχής του ηγούμενου και μετέπειτα Αρχιεπισκόπου Κύπρου Νικηφόρου (1641-1674), αλλά με το πέρασμα του χρόνου το νότιο κλίτος υπέστη σοβαρές ζημιές και έτσι, το 1882 ο μητροπολίτης Πάφου Επιφάνιος, υποχρεώθηκε να μετατρέψει την εκκλησία από τρίκλιτη σε δίκλιτη.

Αρχικά ο ναός ήταν μια παλαιοχριστιανική Βασιλική αφιερωμένη στον Άγιο Νικόλαο, αλλά μετά τους καταστροφικούς σεισμούς, το 12^ο αιώνα ξαναχτίστηκε στη θέση του βυζαντινός ναός στον οποίο ενσωματώθηκε αψίδα και αργότερα αντικαταστάθηκε από φραγκοβυζαντινό οικοδόμημα. Το ημικύκλιο σύνθρονο, ο κοσμήτης της αψίδας και ο κοσμήτης του δυτικού τοίχου, είναι κάποια από τα σωζόμενα μέρη της εκκλησίας από τα βυζαντινά χρόνια.

Τα υπόλοιπα κτίρια που συγκροτούν την Αγία Μονή Πάφου ανήκουν σε διάφορες περιόδους και διαμορφώθηκαν ανάλογα με τις κατά καιρούς ανάγκες και επιταγές της εποχής, όπως τα κελιά στη δυτική πλευρά του 1698 που μερικά εξ αυτών μετατράπηκαν σε γραφείο, κουζίνα και τράπεζα στην ανακαίνιση της δεκαετίας του 1990, ή τα ισόγεια οικοδομήματα του 1820 στη νότια πλευρά που χρησίμευαν ως μαγειρείο, τράπεζα και αποθήκες και σήμερα έχουν μετατραπεί σε κελιά.

Στην προέκταση του συνοδικού, συναντάται ένα παρεκκλήσι του 14ου αιώνα, καλυπτόμενο με σταυροθόλιο, αφιερωμένο στον Άγιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη που έμεινε εδώ μεταξύ του 965 και 969. Το παρεκκλήσι μέσα στο οποίο έχει βρεθεί αργυρό νόμισμα του 15^ου αιώνα, αναστηλώθηκε το 1964 από το Τμήμα Αρχαιοτήτων της Κύπρου.

Η Αγία Μονή Πάφου χτίστηκε τον 4^ο αιώνα από τον Άγιο Ευτύχιο και τον Άγιο Νικόλαο, αλλά μέχρι τέλους στο μοναστήρι εγκαταστάθηκε και έζησε μόνο ο πρώτος, καθώς ο Νικόλαος αναχώρησε για τη Λυκία.

Επί Φραγκοκρατίας το μοναστήρι γνώρισε τη μεγαλύτερη ακμή του, αλλά με την αρχή της Τουρκοκρατίας και το 1571, ερημώθηκε για να την αναλάβει η Μονή Κύκκου. Μετά την πυρκαγιά που ξέσπασε το 1751 και την καταστροφή της τελευταίας,  η εικόνα της Παναγίας της Κυκκώτισσας μεταφέρθηκε εδώ, όπου και παρέμεινε για ένα χρόνο. Το 1820 η Αγία Μονή εγκαταλείφθηκε, μέχρι και την πρόσφατη ανακαίνισή της και στελέχωσή της από μοναχούς του Κύκκου.