Νεολιθικός συνοικισμός Χοιροκοιτίας

Ο νεολιθικός συνοικισμός Χοιροκοιτίας είναι από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της Κύπρου και βρίσκεται στην επαρχία Λάρνακας, στη δυτική όχθη του Μαρωνίου ποταμού και κοντά στο σημερινό ομώνυμο χωριό.

Αποτελώντας ένα από τα εντυπωσιακότερα δείγματα πρώιμης μόνιμης εγκατάστασης πληθυσμών στη Μεγαλόνησο, ο νεολιθικός συνοικισμός Χοιροκοιτίας είναι ο  καλύτερα διατηρημένος προϊστορικός οικισμός και χρονολογείται στη μεταγενέστερη φάση της ακεραμικής νεολιθικής περιόδου (7.000 π.X.).

Για την ονομασία του οικισμού υπάρχουν πολλές ερμηνείες, με μία να κάνει λόγο στη μεσαιωνική προέλευση, καθώς σύμφωνα με την παράδοση, από το χαιρετισμό της περιβόητης ρήγαινας («χαίρε Κιτία») προς κάποια γυναίκα, όταν αυτή βρισκόταν στον πύργο της στη Χοιροκοιτία, προήλθε το όνομα Χαιρεκιτία και με την παραφθορά στο πέρασμα των χρόνων να μετατρέπεται σε Χοιροκοιτία. Μια άλλη ερμηνεία μιλάει για τη λέξη χειρογητειά, που υποδηλώνει άσκηση της χειρομαντείας. Κατά άλλη άποψη, ίσως προήλθε από την αρχική ονομασία Ιεροκοιτίδα (ιερός χώρος) ή ιεροκηπία (ιερός κήπος). Μια ακόμα εκδοχή αναφέρεται στη σύνθετη ονομασία από τις  λέξεις χοίρος και κοιτίδα (περιοχή εκτροφής χοίρων), ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι αρχικά ήταν Σιδηροκοιτίδα, περιοχή όπου υπήρχε σίδηρος. Άλλοι, τέλος ισχυρίζονται ότι η ονομασία προήλθε από τις λέξεις γύρος και οικία λόγω του ότι οι προϊστορικές οικίες που ανακαλύφθηκαν ήταν στρογγυλές.

Ο νεολιθικός συνοικισμός Χοιροκοιτίας, που έχει ενταχθεί από το 1998 στον κατάλογο των Μνημείων Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ουνέσκο, άρχισε να ανασκάπτεται το 1936 από τον τότε Έφορο του Τμήματος Αρχαιοτήτων Πορφύριο Δίκαιο, ενώ οι ανασκαφές συνεχίστηκαν τη δεκαετία του 1970 από γαλλική αρχαιολογική αποστολή υπό τη διεύθυνση του Alain Le Brun.

Η δημιουργία του οικισμού σύμφωνα με τις πιο πρόσφατες έρευνες, ξεκίνησε στο τέλος της 8ης χιλιετίας π.Χ, όταν άποικοι από το γειτονικό ηπειρωτικό χώρο εγκαταστάθηκαν στο νησί της Κύπρου που φαινόταν ακατοίκητο. Οι άποικοι γρήγορα έχασαν κάθε επαφή με την ηπειρωτική χώρα και ως αποτέλεσμα της απομόνωσής τους, ανέπτυξαν έναν πρωτότυπο πολιτισμό, τον προκεραμεικό νεολιθικό πολιτισμό της Κύπρου.

Προστατευμένα από το τείχος, τα σπίτια ήταν απλές κυκλικές κατασκευές με εξωτερική διάμετρο 2.30 μέτρα-9.20 μέτρα και εσωτερική διάμετρο 1,40-4,80 μέτρα και χωρίζονταν μεταξύ τους από στενές λωρίδες γης που χρησίμευαν ως περάσματα αλλά και για την απαλλαγή από τα απορρίμματα.Το μακρόστενο πέτρινο κτίσμα  με μήκος 185 μέτρα που διασχίζει το νεολιθικό συνοικισμό Χοιροκοιτίας από το βορρά στο νότο, μάλλον ήταν το τείχος του και το κτίσιμό του προϋποθέτει συλλογική προσπάθεια, κάτι που υπονοεί σύνθετη κοινωνική οργάνωση. Για να μπει κάποιος στο χωριό, έμπαινε  μέσω μιας μοναδικής σκάλας που είχε ενσωματωθεί στην πέτρινη ογκώδη κατασκευή, στην εξωτερική πλευρά του οχυρωματικού περιβόλου.

Στα θεμέλια των σπιτιών χρησιμοποιήθηκαν πέτρες (οι οποίες είναι το μόνο που διασώζεται σήμερα), ενώ στα ανώτερα τμήματα χρησιμοποιούνταν ελαφρότερα υλικά, όπως πηλός ή άχυρο.

Τα θυρώματα ήταν μικρά και τα κατώφλια υπερυψωμένα για προστασία από τις πλημμύρες, ενώ τα δάπεδα ήταν από πηλό και οι στέγες θολωτές ή επίπεδες, φτιαγμένες από ξύλα, κλαδιά, άχυρο και χώμα. Πολλές κατοικίες διέθεταν  μεσοπάτωμα, το οποίο πιθανώς να χρησίμευε σαν αποθηκευτικός χώρος. Στο μέσο του σπιτιού υπήρχε εστία για το μαγείρεμα, το φωτισμό και τη θέρμανση, ενώ στο εσωτερικό υπήρχαν και τοιχογραφίες.

Οι οικίες εξωτερικά περιέβαλλαν έναν υπαίθριο χώρο, όπου υπήρχαν εγκαταστάσεις για άλεσμα του σιταριού.

Η διατροφή των κατοίκων του νεολιθικού συνοικισμού Χοιροκοιτίας καλυπτόταν από τη γεωργία (καλλιέργεια δημητριακών, οσπριωδών και φακών), την κτηνοτροφία(πρόβατα, κατσίκες και χοίροι), το κυνήγι και τη συλλογή άγριων καρπών. Τα εργαλεία που χρησιμοποιούσαν ήταν φτιαγμένα από λίθο και οστά, ενώ βρέθηκαν και σκεύη και ειδώλια που παριστάνουν κυρίως ανθρώπινες μορφές. Λόγω της γεωγραφικής θέσης, η αλιεία ήταν δευτερεύουσας σημασίας, αλλά φαίνεται ότι οι κάτοικοι χρησιμοποιούσαν προηγμένες μεθόδους αλιείας, με καλοπλεγμένα δίχτυα ή πετονιές, καθώς τα είδη των ψαριών που αλίευαν ήταν μεγάλα σε μέγεθος, όπως σφυρίδα, τσιπούρα, ή κέφαλος.

Οι κάτοικοι για την κατασκευή των λίθινων αγγείων,  επεξεργάζονταν μια σκληρή πέτρα, τον διαβάση, ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της κυπριακής προκεραμεικής περιόδου (7000-5200 π.Χ.). Για κοσμήματα χρησιμοποιούσαν τον πικρόλιθο, μια πρασινωπή μαλακή πέτρα, η οποία βρίσκεται σε αφθονία στην κοίτη του ποταμού Κούρη, δυτικά της Λεμεσού.

Οι νεκροί που πέθαιναν σε ηλικία 25-40 χρονών, θάβονταν σε λάκκους στο εσωτερικό των κατοικιών μαζί με (σκοπίμως σπασμένα) αντικείμενα καθημερινής χρήσης ανάλογα με το φύλο τους, όπως λίθινα αγγεία ή περιδέραια φτιαγμένα από θαλάσσια όστρακα και λίθινες χάντρες. Οι λάκκοι αυτοί ήταν ατομικοί τάφοι, οι οποίοι αφού γέμιζαν με χώμα, καλύπτονταν με επίστρωση πηλού, αποκαθιστώντας μ’ αυτόν τον τρόπο το δάπεδο της οικίας. Ο νεκρός ενταφιαζόταν με το σώμα πλαγιασμένο, συνήθως στη δεξιά πλευρά και είχε συνήθως μια πέτρα πάνω του, ώστε να μην επιστρέψει στον κόσμο των ζωντανών, αλλά θαβόταν μέσα στην οικία ώστε να μη διαταράσσεται και η αρμονία της κοινότητας.

Αξιοσημείωτο είναι ότι στο νεολιθικό οικισμό Χοιροκοιτίας με πληθυσμό που εκτιμάται στα 300 περίπου άτομα, δεν βρέθηκε χώρος λατρείας.

Ο οικισμός, όπως και άλλοι οικισμοί της προκεραμεικής περιόδου, εγκαταλείφθηκε ξαφνικά χωρίς καμιά εξήγηση. Με την πάροδο του χρόνου ο χώρος ξανακατοικήθηκε κατά τη νεολιθική περίοδο, (5.000-3.900π.Χ.), αλλά από αυτή την περίοδο δεν σώζεται κανένα αρχιτεκτονικό ίχνος στην περιοχή.

Σε μια προσπάθεια να γίνει καλύτερα κατανοητός ο χώρος από τον επισκέπτη, το Τμήμα Αρχαιοτήτων δημιούργησε πέντε κυκλικά κτίσματα και τμήμα του οχυρωματικού περιβόλου με την είσοδό του, ακολουθώντας πιστά το νεολιθικό τρόπο, με τις ίδιες μεθόδους και υλικά, ενώ στο εσωτερικό των κτισμάτων τοποθετήθηκαν αυθεντικά νεολιθικά αντικείμενα.
Η περιήγηση στο νεολιθικό συνοικισμό Χοιροκοιτίας δεν είναι δυνατή για άτομα που μετακινούνται με αναπηρικό αμαξίδιο, αλλά υπάρχει δυνατότητα πρόσβασης στο χώρο των αναπαραστάσεων των κατοικιών.

Τηλέφωνο: 00357 24 322 710

Διεύθυνση: Χοιροκοιτία, Λάρνακα
Ώρες Λειτουργίας: (16 Σεπτεμβρίου – 15 Απριλίου) Δευτέρα – Κυριακή: 08:30 – 17:00
(16 Απριλίου – 15 Σεπτεμβρίου) Δευτέρα – Κυριακή: 08:30 – 19:30

Περίοδος Λειτουργίας: Όλο τον χρόνο
Τιμή Εισόδου: 2,50 Ευρώ.