Κάτω Μονή

Η Κάτω Μονή είναι χωριό της επαρχίας Λευκωσίας στην Κύπρο και απέχει 35 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Λευκωσίας, 72 χιλιόμετρα βόρεια της Λεμεσού, 72 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Λάρνακας και 128 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Πάφου.

Χτισμένη αμφιθεατρικά σε μια εύφορη πεδιάδα σε υψόμετρο 390 μέτρων, στους πρόποδες του βουνού Κορώνη και δεξιά του ποταμού Σερράχη, η Κάτω Μονή των 300 περίπου κατοίκων περιβάλλεται από καλλιεργημένες εκτάσεις ελιάς, σιτηρών, αμπέλια και όσπρια, καθώς και άγρια βλάστηση. Ο οικισμός έχει έντονο παραδοσιακό χαρακτήρα, με λιθόκτιστα σπίτια λαϊκής αρχιτεκτονικής στις πιο παλιές γειτονιές αλλά και νεόδμητες εξοχικές κατοικίες, δημοτικό σχολείο, κέντρο νεότητας, Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία και τοπικό ιατρείο.

Το χωριό υφίσταται από την περίοδο της Φραγκοκρατίας με την ίδια ονομασία και αποτέλεσε φέουδο που αρχικά ανήκε στους Ναΐτες ιππότες, αλλά μετά τη διάλυση του τάγματος, περιήλθε στο τάγμα των Ιωαννιτών ιπποτών. Πάντως, λόγω της κοντινής απόστασης από περιοχή με μεταλλευτική δραστηριότητα, η Κάτω Μονή κατοικούνταν και  στη Μέση ή Ύστερη εποχή του χαλκού, ενώ  υπάρχουν ενδείξεις ότι στην ίδια περιοχή υπήρχε οικισμός της Νεολιθικής περιόδου.

Η ονομασία της κοινότητας υποδηλώνει την ύπαρξη δύο μοναστηριών, το ένα σε πιο ψηλή θέση, την Πάνω Μονή που δε σώθηκε στη διάρκεια των αιώνων, και την Κάτω Μονή που είναι γνωστή μέχρι σήμερα. Μια άλλη εκδοχή κάνει λόγο για τους κατοίκους των γύρω χωριών που έφταναν στην περιοχή για να φροντίσουν τις καλλιέργειες τους, κατασκευάζοντας και μικρά σπίτια για την προσωρινή διαμονή τους. Στο σημείο του σημερινού οικισμού, υπήρχε μια μονή (ένας χώρος όπου έβαζαν τα ζώα τους), η Κάτω Μονή, ενώ στο Φτερικούδι υπήρχε η έτερη, η λεγόμενη Πάνω Μονή.

Ο επισκέπτης της περιοχής μπορεί να απολαύσει φαγητό στις ταβέρνες του χωριού, να πιει τον καφέ του στο παραδοσιακό καφενείο και να θαυμάσει τα πολλά αξιοθέατα, όπως τον παραδοσιακό νερόμυλο, την παλιά βρύση, μια εντυπωσιακή ελιά με τρεις κορμούς, τον ξακουστό  αλευρόμυλο και την τοποθεσία «Γυψιά» λίγο έξω από το χωριό. Εκεί, υπάρχουν πετρώματα γύψου και απομεινάρια από την επεξεργασία του, όπως τα «καμίνια» που λειτουργούσαν μέχρι το 1981. Τα καμίνια, ήταν πετρόχτιστοι φούρνοι κυκλικού σχήματος που δέχονταν μεγάλα κομμάτια γύψου για ψήσιμο για 12 περίπου ώρες, ώστε να μαλακώσει το υλικό. Αφού τον έσπαγαν σε μικρά κομμάτια, τοποθετούσαν το γύψο στο μύλο για την περαιτέρω επεξεργασία του και τη συσκευασία του σε χάρτινα σακούλια για πώληση.

Ο παραδοσιακός αλευρόμυλος λίγο έξω από το χωριό και δίπλα από τις όχθες του Σερράχη, λειτουργούσε από το 1902 μέχρι το 1936, έτος που εγκαταστάθηκε πετρελαιοκίνητη μηχανή και ήταν σε λειτουργία μέχρι το 1983. Έκτοτε, ο αλευρόμυλος μεταφέρθηκε στο κέντρο του οικισμού και σήμερα είναι σε χρήση με ηλεκτρισμό, με πολλούς να καταφτάνουν από πολλά μέρη του νησιού για να αλέσουν σιτάρι, κριθάρι, ρεβίθια, φακές, και πολλά άλλα. Ο μύλος είναι πόλος έλξης για διάφορα δημοτικά σχολεία που έρχονται να δουν τον παραδοσιακό τρόπο αλέσματος.

Κατάλοιπο του παραδοσιακού νερόμυλου, υπάρχει μέχρι σήμερα στις όχθες του ποταμού, είναι το πετρόχτιστο αυλάκι και ο λάκκος στις όχθες του ποταμού, σε σχήμα κώνου και με ύψος που φτάνει τα περίπου 15 μέτρα. Από το αυλάκι περνούσε το νερό του ποταμού, έπεφτε στο λάκκο και λόγω του ύψους, δημιουργούσε μεγάλη πίεση θέτοντας σε κίνηση το μύλο.

Στην Κάτω Μονή δε λείπουν και τα σημαντικά θρησκευτικά αξιοθέατα, όπως οι εντυπωσιακές εκκλησίες της κοινότητας.

Η επιβλητική εκκλησία της Μεταμορφώσης του Σωτήρα γοτθικού ρυθμού στον πυρήνα του οικισμού και δίπλα από το κέντρο νεότητας, χτίστηκε το 1880 στη θέση παλιότερου ναού, ενώ το εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής λειτουργεί ανήμερα της γιορτής της αγίας στις 26 Ιουλίου.

Το μικρό ξωκλήσι αφιερωμένο στους Αγίους Ηλιόφωτους που ασκήτεψαν και πέθαναν στην περιοχή, χτισμένο σε μια όμορφη τοποθεσία σε πλαγιά του βουνού Κορώνη, χρονολογείται στο 1750 και γιορτάζει τη Δευτέρα της Λαμπρής και την ημέρα της γιορτής των Αγίων στις 13 Ιουλίου, ενώ την παραμονή γίνεται μεγάλο πανηγύρι. Στο σπήλαιο βρίσκονται οι τάφοι των 5 αγίων(Άγιος Ηλιόφωτος, ο Επαφρόδιτος, ο Αμμώνιος, ο Χουλέλαιος και ο Ευσθένιος) και τα λείψανά τους, αλλά και το Αγίασμα το οποίο σύμφωνα με την παράδοση, βγήκε από βράχο και υδροδοτεί μέχρι και σήμερα το χωριό. Οι Άγιοι Ηλιόφωτοι ήταν από τους 300 Αλαμανούς μοναχούς που πήγαν στην Ιερουσαλήμ για να την ελευθερώσουν από τους βάρβαρους. Αφού τους νίκησαν, πήγαν στην έρημο του Ιορδάνη και βρήκαν ένα πλοίο για να επιστρέψουν στην πατρίδα τους. Λόγω των σφοδρών ανέμων, το πλοίο έφτασε στην Κύπρο και έτσι οι άγιοι διασκορπίστηκαν σε όλα τα μέρη του νησιού, ζώντας και ασκητεύοντας. Στην περιοχή του βουνού Κορώνη ήρθαν τα πέντε αδέρφια, οι Άγιοι Ηλιόφωτοι.